संशोधन ग्रंथालय

1. थायलंडमधील प्रीस्कूल वयाच्या मुलांमध्ये short-form video माध्यम वापर आणि दुर्लक्ष, अतिसक्रिय-आवेगी, तसेच oppositional defiant लक्षणे यांतील संबंध

   Anuroj, K.; Aroonkamonsri, V.
   BMC Public Health

   या अभ्यासात थायलंडमधील 3–5 वर्षांच्या प्रीस्कूल वयाच्या मुलांकडे पाहिले गेले. short-form video वापर आणि काळजीवाहकांनी नोंदवलेल्या वर्तन-संबंधित लक्षणांमध्ये संबंध आहे का, हे तपासले गेले. मुलांनी सरासरी 3.0 तास प्रतिदिन स्क्रीन वापरली. त्यात 1.6 तास short-form video होता. short-form video चा जास्त वापर हा अधिक दुर्लक्ष, अतिसक्रिय-आवेगी, आणि oppositional defiant लक्षणांशी संबंधित होता. हा अभ्यास cross-sectional असल्यामुळे, short-form video वापरामुळे ही लक्षणे झाली का हे तो दाखवू शकत नाही.

   रचना

   एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

   वर्ष

   2026

   कुठे

   थायलंड

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, तरुणांचे स्वास्थ्य

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

2. वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमध्ये short-form video वापराचा लक्ष नियंत्रण आणि झोपेच्या गुणवत्तेशी संबंध: एक cross-sectional अभ्यास

   Mohammed, B. A.; Allampally, S.; Sadanandam, P. et al.
   Cureus

   या cross-sectional अभ्यासात 342 वैद्यकीय विद्यार्थ्यांमधील short-form video वापर पाहिला. जे विद्यार्थी short-form video अॅप्स जास्त वेळा उघडत होते, त्यांच्यात लक्ष नियंत्रण कमी होते, तर जे विद्यार्थी जास्त वेळ पाहत होते, त्यांची झोपेची गुणवत्ता अधिक खराब होती. हा अभ्यास cross-sectional असल्यामुळे, तो कारण-परिणाम नव्हे तर संबंध दाखवतो.

   रचना

   एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

   वर्ष

   2026

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, झोप

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

3. लक्ष-संबंधित उतावळेपणा, short-form video चा वापर आणि किशोरवयीन मुलांचे शाळेतील गैरवर्तन: पालकांच्या मीडिया मध्यस्थीच्या मध्यस्थीकारी भूमिकेचा अभ्यास

   Li, L.; Jia, C. X.
   Humanities and Social Sciences Communications

   या cross-sectional अभ्यासात 839 चिनी किशोरवयीन मुलांमध्ये short-form video चा वापर, लक्ष-संबंधित उतावळेपणा, आणि शाळेतील गैरवर्तन यांचा अभ्यास करण्यात आला. लक्ष-संबंधित उतावळेपणा हा short-form video च्या वापराशी सकारात्मकरीत्या संबंधित होता, आणि हे दोन्ही शाळेतील गैरवर्तनाशीही सकारात्मकरीत्या संबंधित होते. पालकांची सक्रिय media mediation ही लक्ष-संबंधित उतावळेपणा आणि शाळेतील गैरवर्तन यांच्यातील संबंधात मध्यस्थी करत असल्याचे नोंदवले गेले.

   रचना

   एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

   वर्ष

   2026

   कुठे

   चीन

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, शिक्षण

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

4. लक्ष विखुरणे आणि भावनिक त्रास: 18-45 वर्षे वयाच्या भारतीय प्रौढांमधील सोशल मीडिया वापराचा मिश्र-पद्धती (mixed-methods) अभ्यास

   Bayaskar, S.; Sharma, D.
   BMC Psychology, 14, 1080

   582 भारतीय प्रौढांच्या या सर्वेक्षणात असे आढळले की सोशल मीडियावर जास्त वेळ घालवणाऱ्या लोकांचे लक्ष विखुरलेले, तुटक असण्याची शक्यता जास्त होती. ज्यांचे लक्ष विखुरलेले होते, त्यांनी जास्त चिंता आणि उदास मनःस्थितीही नोंदवली. अनेकांनी सांगितले की Reels आणि WhatsApp यांच्यात सतत इकडून तिकडे जाण्यामुळे त्यांचे मन गोंधळलेले राहते. हा अभ्यास एक संबंध दाखवतो; सोशल मीडियामुळे या समस्या होतात, हे तो दाखवत नाही.

   रचना

   एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

   वर्ष

   2026

   कुठे

   भारत

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, मानसिक स्वास्थ्य

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

5. शॉर्ट व्हिडिओंचा स्क्रीन टाइम आणि झोपेवर होणारा परिणाम: TikTok मधून मिळालेले पुरावे

   Agarwal, S.; Ananthakrishnan, U. M.
   Management Science (INFORMS)

   संशोधकांनी अमेरिकेतील सुमारे 7,000 लोकांच्या फोनच्या नोंदी तपासल्या — त्यांनी TikTok वापरायला सुरुवात करण्याआधीच्या आणि नंतरच्या. जास्त वापर करणाऱ्यांनी त्यानंतर फोनवर एकूण जास्त वेळ घालवला, त्यातला बराचसा रात्री उशिरा, आणि ते उशिरा झोपायला गेले व थोडे कमी झोपले. TikTok कमी वापरणाऱ्यांमध्ये कोणताही बदल दिसला नाही.

   रचना

   इतर

   वर्ष

   2026

   कुठे

   युनायटेड स्टेट्स

   विषय

   डिजिटल वर्तन, झोप

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

6. डिजिटल तृप्ती: ग्रामीण चीनमधील short video वापर आणि मानसिक आरोग्य

   Zhang, C.; Zhu, B.
   Frontiers in Public Health

   या अभ्यासात चीनमधील ग्रामीण रहिवाशांमध्ये short video चा वारंवार वापर आणि मानसिक आरोग्य यांचा कसा संबंध आहे, हे पाहण्यासाठी कालांतराने गोळा केलेली माहिती वापरली. यात असे नोंदवले आहे की संपर्काच्या पहिल्या वर्षात मानसिक आरोग्यात अल्पकालीन सुधारणा दिसते, पण हा परिणाम नंतर कमी होतो. नोंदवलेल्या सुधारणा अधिक सामाजिक परस्परसंवादामुळे नसून मनोरंजन आणि माहितीपर्यंतच्या प्रवेशाशी संबंधित दिसतात.

   रचना

   दीर्घकालीन (लॉन्गिट्युडिनल) कोहॉर्ट

   वर्ष

   2025

   कुठे

   चीन

   विषय

   डिजिटल वर्तन, मानसिक स्वास्थ्य

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

7. फीड, भावना आणि एकाग्रता: शॉर्ट व्हिडिओ वापराशी सहसंबंधित (correlates) बौद्धिक आणि मानसिक आरोग्यविषयक घटकांचे परीक्षण करणारा पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-ॲनालिसिस

   Nguyen, L.; Walters, J.; Paul, S. et al.
   Psychological Bulletin, 151(9), 1125–1146

   या अभ्यासात आधीच्या 71 अभ्यासांचे निकाल एकत्र केले गेले, ज्यांत मिळून जवळपास 100,000 लोक होते. त्या सर्व अभ्यासांमध्ये, जे लोक जास्त शॉर्ट व्हिडिओ पाहत, त्यांचे लक्ष आणि आत्मनियंत्रण सहसा कमकुवत होते, आणि त्यांना थोडा जास्त ताण आणि चिंता होती. शरीराबद्दलची प्रतिमा (body image) किंवा आत्मसन्मान यांच्याशी कोणताही संबंध आढळला नाही. हे अनेक अभ्यासांमध्ये दिसलेले संबंध आहेत; शॉर्ट व्हिडिओंमुळे या समस्या होतात, हे ते सिद्ध करत नाहीत.

   रचना

   मेटा-ॲनालिसिस

   वर्ष

   2025

   कुठे

   अनेक देश

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, मानसिक स्वास्थ्य, तरुणांचे स्वास्थ्य

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

8. Reels पासून स्मरणशक्तीपर्यंत: तरुणांमध्ये शॉर्ट व्हिडिओचे व्यसन आणि स्मरणशक्तीचे कार्य यांच्यातील संबंधात लक्ष अंशतः मध्यस्थाची (mediator) भूमिका बजावते

   Al-Leimon, O.; Pan, W.; Jaber, A.-R. et al.
   Healthcare (Basel), 13(3), 252

   जॉर्डनमधील 1,000 हून अधिक विद्यापीठ विद्यार्थ्यांच्या सर्वेक्षणात, निम्म्या विद्यार्थ्यांमध्ये शॉर्ट व्हिडिओच्या व्यसनाची मध्यम ते जास्त लक्षणे दिसली. व्यसनाचे जास्त गुण असलेल्या विद्यार्थ्यांनी स्मरणशक्तीच्या जास्त अडचणी नोंदवल्या — काही प्रमाणात कमकुवत लक्षामुळे — आणि त्यांचे परीक्षेतील गुण (grades) सहसा कमी होते. आधी काय आले, हे हा अभ्यास सांगू शकत नाही.

   रचना

   एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

   वर्ष

   2025

   कुठे

   जॉर्डन

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, शिक्षण, तरुणांचे स्वास्थ्य

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

9. थायलंडमधील शालेय वयातील मुलांमध्ये short-form व्हिडिओ माध्यमांचा वापर अधिक दुर्लक्षात्मक लक्षणांशी संबंधित आहे: एका cross-sectional सर्वेक्षणातून मिळालेले निष्कर्ष

   Chiencharoenthanakij, R.; Yothamart, K.; Chantathamma, N. et al.
   Brain and Behavior

   थायलंडमधील या सर्वेक्षणात 6-12 वयाच्या मुलांमध्ये short-form व्हिडिओ वापर आणि दुर्लक्षात्मक वर्तन यांचा संबंध आहे का, हे पाहिले गेले. short-form व्हिडिओचा वापर जास्त असणे हे अधिक दुर्लक्षात्मक वर्तनाशी संबंधित होते, आणि हा संबंध कमी वयाच्या मुलांमध्ये अधिक मजबूत होता. hyperactive-impulsive किंवा oppositional-defiant वर्तनांशी महत्त्वपूर्ण संबंध आढळला नाही.

   रचना

   एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

   वर्ष

   2025

   कुठे

   थायलंड

   विषय

   लक्ष, डिजिटल वर्तन, तरुणांचे स्वास्थ्य

   मर्यादा

   मर्यादा नोंदवल्या आहेत

10. महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांमध्ये शॉर्ट व्हिडिओचा अतिवापर आणि नैराश्य यांच्यातील संबंधाचे क्रॉस-लॅग्ड (cross-lagged) विश्लेषण

    Zhang, D.; Yang, Y.; Guan, M.
    Frontiers in Psychology, 15, 1345076

    या अभ्यासात चीनमधील 331 महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचे दोन महिन्यांच्या अंतराने दोनदा सर्वेक्षण केले गेले. सुरुवातीला शॉर्ट व्हिडिओचा अतिवापर करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये दोन महिन्यांनंतर नैराश्याची जास्त लक्षणे असण्याची शक्यता जास्त होती; सुरुवातीच्या नैराश्यावरून नंतरच्या अतिवापराचा अंदाज बांधता आला नाही. हा एक छोटा अभ्यास आहे, आणि तो एक संभाव्य धोका दाखवतो, हानीचा पुरावा नाही.

    रचना

    दीर्घकालीन (लॉन्गिट्युडिनल) कोहॉर्ट

    वर्ष

    2024

    कुठे

    चीन

    विषय

    डिजिटल वर्तन, मानसिक स्वास्थ्य

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

11. स्क्रोल करणे थांबवता येत नाही! किशोरवयीनांच्या TikTok वापराच्या पद्धती आणि डिजिटल स्वास्थ्याबद्दलची त्यांची स्वतःची धारणा

    Virós-Martín, C.; Montaña-Blasco, M.; Jiménez-Morales, M.
    Humanities and Social Sciences Communications, 11, 1444

    स्पेनमधील 737 किशोरवयीनांच्या सर्वेक्षणात, बहुतेकांना TikTok वरील त्यांच्या वेळेबद्दल मुख्यतः सकारात्मक वाटत होते. दिवसाला दोन तासांपेक्षा जास्त वापर करणाऱ्या किशोरांनी सांगितले की स्वतःसाठी मर्यादा घालणे त्यांना जास्त कठीण जाते. जास्त वेळ वापराचा त्यांच्या भावनिक ताकदीशी किंवा मैत्रीशी संबंध आढळला नाही.

    रचना

    एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

    वर्ष

    2024

    कुठे

    स्पेन

    विषय

    डिजिटल वर्तन, तरुणांचे स्वास्थ्य

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

12. महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या झोपेच्या गुणवत्तेवर short video व्यसनाचा परिणाम: शारीरिक हालचाल आणि टाळाटाळ वर्तन यांच्या साखळी मध्यस्थ परिणाम

    Zhao, Z.; Kou, Y.
    Frontiers in Psychology

    337 महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या या अभ्यासात असे आढळले की short video व्यसनाचे जास्त गुण कमी दर्जाच्या झोपेशी जोडलेले होते. कमी शारीरिक हालचाल आणि जास्त टाळाटाळ हे दोन्हीही short video व्यसनाच्या जास्त गुणांशी आणि कमी दर्जाच्या झोपेशी जोडलेले होते. लेखकांनी mediation चे निष्कर्ष नोंदवले आहेत, ज्यातून असे सुचते की शारीरिक हालचाल आणि टाळाटाळ या संबंधाचे स्पष्टीकरण करण्यात काही प्रमाणात मदत करू शकतात.

    रचना

    एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

    वर्ष

    2024

    विषय

    डिजिटल वर्तन, झोप, तरुणांचे स्वास्थ्य

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

13. जास्त स्वाइप, कमी विचार: TikTok च्या वापरामुळे विश्लेषणात्मक विचारात अडथळा येतो

    Jiang, Q.; Ma, L.
    Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 18(3)

    चीनमधील विद्यापीठ विद्यार्थ्यांवरील दोन छोट्या प्रयोगांमध्ये, TikTok वर 20 ते 30 मिनिटे स्वाइप करणाऱ्या लोकांनी, वाचन करणाऱ्या किंवा स्वाइप न करणाऱ्या लोकांच्या तुलनेत, लगेच नंतर काळजीपूर्वक विचार करण्याच्या एका छोट्या चाचणीत थोडी वाईट कामगिरी केली. व्हिडिओंमध्ये काय दाखवले होते यापेक्षा, स्वाइप करण्याच्या क्रियेमुळेच फरक पडला, असे दिसले. हा परिणाम अल्पकालीन होता.

    रचना

    यादृच्छिक (रँडमाइज्ड) प्रयोग

    वर्ष

    2024

    कुठे

    चीन

    विषय

    व्यसन लावणारे डिझाइन, लक्ष

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

14. चीनमधील किशोरवयीनांमध्ये शॉर्ट व्हिडिओचा वापर आणि नैराश्य यांच्यातील संबंध: गरजपूर्ती (need gratification) आणि शॉर्ट व्हिडिओ व्यसन यांच्या मध्यस्थ भूमिकांचे परीक्षण

    Zhu, C.; Jiang, Y.; Lei, H. et al.
    Heliyon, 10(9), e30346

    चीनमधील 1,302 हायस्कूल विद्यार्थ्यांच्या सर्वेक्षणात, शॉर्ट व्हिडिओ पाहण्यात घालवलेल्या वेळेचा नैराश्याशी फक्त कमकुवत संबंध होता. पाहणे थांबवता न येणे, याचा नैराश्याशी खूप जास्त भक्कम संबंध होता. हा अभ्यास संबंध दाखवतो, कारणे नाही, आणि हा संबंध कोणत्याही दिशेने असू शकतो.

    रचना

    एका वेळचा (क्रॉस-सेक्शनल)

    वर्ष

    2024

    कुठे

    चीन

    विषय

    डिजिटल वर्तन, मानसिक स्वास्थ्य, तरुणांचे स्वास्थ्य

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

15. शॉर्ट व्हिडिओंमुळे ठरवलेले हेतू लक्षात ठेवण्याची आपली क्षमता कमी होते: संदर्भ बदलण्याचा (context switching) भावी स्मरणशक्तीवर (prospective memory) होणारा परिणाम

    Chiossi, F.; Haliburton, L.; Ou, C. et al.
    Proceedings of the 2023 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (ACM), pp. 1–15

    जर्मनीतील एका छोट्या प्रयोगशाळा अभ्यासात, 60 तरुण प्रौढांना एक काम करताना 10 मिनिटांसाठी थांबवले गेले. ज्यांनी त्या विरामात TikTok स्क्रोल केले, ते आधी ठरवलेली एखादी गोष्ट करायची लक्षात ठेवण्यात खूपच वाईट ठरले. ज्यांनी Twitter वापरले, एक YouTube व्हिडिओ पाहिला किंवा विश्रांती घेतली, त्यांच्याबाबत असे झाले नाही. लेखकांना वाटते की छोट्या व्हिडिओंमध्ये पटापट होणारा बदल हे याचे कारण आहे, पण हा अभ्यास छोटा आणि प्राथमिक आहे.

    रचना

    नियंत्रित प्रयोग

    वर्ष

    2023

    कुठे

    जर्मनी

    विषय

    व्यसन लावणारे डिझाइन, लक्ष

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

16. TikTok ने शिफारस केलेल्या वैयक्तिकृत व्हिडिओ क्लिप पाहिल्याने डिफॉल्ट मोड नेटवर्क (default mode network) आणि व्हेंट्रल टेगमेंटल एरिया (ventral tegmental area) सक्रिय होतात

    Su, C.; Zhou, H.; Gong, L. et al.
    NeuroImage, 237, 118136

    संशोधकांनी चीनमधील तरुण TikTok वापरकर्त्यांच्या मेंदूचे स्कॅन केले. TikTok च्या शिफारसींनी प्रत्येक व्यक्तीसाठी निवडलेल्या व्हिडिओंमुळे, त्यांच्यासाठी न निवडलेल्या व्हिडिओंपेक्षा, बक्षिसाची भावना (reward) आणि स्वतःवर केंद्रित विचार यांच्याशी जोडलेले मेंदूचे भाग जास्त सक्रिय झाले. एका सर्वेक्षणात, समस्याग्रस्त वापराची जास्त लक्षणे असलेल्या वापरकर्त्यांनी कमी आत्मनियंत्रण नोंदवले. फक्त मेंदूतील हालचालींवरून व्यसन किंवा हानी दिसून येत नाही.

    रचना

    नियंत्रित प्रयोग

    वर्ष

    2021

    कुठे

    चीन

    विषय

    व्यसन लावणारे डिझाइन, अल्गोरिदमद्वारे शिफारस, डिजिटल वर्तन

    मर्यादा

    मर्यादा नोंदवल्या आहेत

एखादा अभ्यास इथे तेव्हाच प्रकाशित होतो, जेव्हा त्याचा स्रोत ओळखून तपासला जातो, त्याच्या रचनेचे वर्गीकरण होते, त्याचा निष्कर्ष मूळ स्रोताशी जुळवून तपासला जातो, आणि त्याच्या मर्यादा नोंदवल्या जातात. आम्ही पुराव्यांचे मूल्यमापन कसे करतो